Παρουσιάζονται συνοπτικά οι εργασίες στερέωσης και αναστήλωσης που έγιναν στον ναό της Παναγίας Κριτσάς Μεραμβέλλου, σε πέντε βυζαντινούς μονόκλιτους καμαροσκέπαστους ναούς στην περιοχή Αμαρίου Ρεθύμνης, στον ναό του Αϊ-κυρ-Γιάννη Αλικιανού Χανίων και στην παλαιοχριστιανική βασιλική Σούγιας Σελίνου. Προσδιορίζεται επίσης το στάδιο στο οποίο βρίσκονται οι εργασίες αναστήλωσης της Ενετικής Λέσχης Ρεθύμνης, όπου πρόκειται να μεταφερθεί και να εκτεθεί η εκεί Αρχαιολογική Συλλογή.
Τα μεσαιωνικά μνημεία κατά το 1952
Τα «Κρητικά Χρονικά», πρωτοπόρο επιστημονικό περιοδικό που εξέδιδε από το 1947 στο Ηράκλειο ο Ανδρέας Γ. Καλοκαιρινός, υπήρξαν επί δεκαετίες ένας από τους βασικούς μοχλούς της κρητολογικής έρευνας. Στις σελίδες τους παρουσιάσθηκαν εκατοντάδες πρωτότυπα άρθρα και μελέτες αρχαιολογικού, ιστορικού, λαογραφικού και φιλολογικού ενδιαφέροντος, με επίκεντρο την ιστορία και τον πολιτισμό της Κρήτης από την αρχαιότητα ως τις αρχές του 20ου αιώνα. Οι δεκατέσσερις πρώτοι τόμοι τους (Α΄ / 1947 - ΙΔ΄ / 1960) έχουν εδώ και πολλά χρόνια εξαντληθεί, χωρίς όμως το ενδιαφέρον των ερευνητών αλλά και ενός ευρύτερου κοινού για το περιεχόμενό τους να έχει ατονήσει. Για το λόγο αυτό η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών πρότεινε την ψηφιοποίησή τους, στο πλαίσιο του Προγράμματος «Κοινωνία της Πληροφορίας», ώστε τα 405 άρθρα που περιλαμβάνονται στους δυσεύρετους αυτούς τόμους να συνεχίσουν να είναι προσιτά σε κάθε ενδιαφερόμενο μέσω του διαδικτύου. Στη παρούσα ενότητα συνόλων ανοικτών δεδομένων, παρουσιάζονται μερικά από τα αποτελέσματα υλοποίησης Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων της περιόδου 2000 – 2014 προς ενημέρωση και χρήση από ενδιαφερόμενους. - Για τη Δ/νση Πληροφορικής & Επικοινωνιών, Κων/νος Στραταριδάκης, PhD, Υπεύθυνος Διεύθυνσης και Συντονιστής Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων περιόδου 2000 – 2014. k.strataridakis@apdkritis.gov.gr
Π78 - Πολιτισμός- Κρητικά Χρονικά Τομος ΣΤ'
Παρουσιάζεται ο πρώτος τόμος του περιοδικού Anatolian Studies, που εκδόθηκε από το Βρετανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο της Άγκυρας. Ο τόμος ανοίγει με μία έκθεση για τις ανακαλύψεις και τις επιστημονικές έρευνες στην Τουρκία κατά τα έτη 1949-50. Ακολουθούν τρία δημοσιεύματα με θέμα τις αγγλικές και τις αγγλοτουρκικές ανασκαφές στις περιοχές Πολατλί, Χαρράν και Ταβάρα. Παρέχονται περιλήψεις των δημοσιευμάτων αυτών, που εστιάζονται στη σημασία της κάθε τοποθεσίας από αρχαιολογική σκοπιά, στις εργασίες που πραγματοποιήθηκαν σε αυτήν και στα συμπεράσματα που προέκυψαν από τη μελέτη των αρχαιολογικών ευρημάτων.
Anatolian Studies, vol. I 1951. Journal of the British Institute of Archaeology at Ankara.
Τα έργα της κρητικής λογοτεχνίας είναι προϊόντα αστικού βίου συγγενή με τα σύγχρονά τους πνευματικά επιτεύγματα του δυτικού πολιτισμού. Ο ποιητής του Ερωτοκρίτου Βιτσέντζος Κορνάρος αναπλάθει στοιχεία της βυζαντινής και της δυτικής μεσαιωνικής παράδοσης και της νεότερης ιταλικής λογοτεχνίας σε μία νέα αναγεννησιακή δημιουργία. Οι ιστορικές ανακρίβειες του έργου οφείλονται στην προσπάθεια σύνθεσης ενός ιδεώδους ποιητικού κόσμου με ελληνικό χαρακτήρα. Η γλωσσική μορφή του χαρακτηρίζεται από τη συνειδητή χρήση του κρητικού ιδιώματος, που εμπλουτίζεται με αφομοιωμένα λόγια στοιχεία. Η δημοτικότητα του Ερωτοκρίτου κατά τους πρώτους αιώνες της κυκλοφορίας του οφείλεται στην ποιητική αξία του και στον εθνικό του χαρακτήρα. Άρχισε να παραμελείται από τα τέλη του 18ου αιώνα λόγω της καταγωγής του από το μεσαιωνικό και νεότερο παρελθόν του έθνους.
Ο χαρακτήρ του 'Ερωτοκρίτου'.
Στην επαρχία Σητείας, κοντά στο χωριό Κρυγιά, σώζεται ένα φρούριο γνωστό ως Ψηλό Καστέλι. Η παλαιότερη ονομασία του ήταν Monferra, Monferrate ή Monforte. Το οικοδόμησαν οι Γενουάτες κατά τη σύντομη περίοδο της κυριαρχίας τους στην Κρήτη. Οι ίδιοι έχτισαν ένα ακόμα φρούριο, το Castel Bonifacio, στη σημερινή επαρχία Μονοφατσίου. Τα ονόματα των δύο οχυρών παραπέμπουν στον Βονιφάτιο τον Μομφερατικό, τον μαρκήσιο που έλαβε την Κρήτη ως μερίδιο κατά το διαμελισμό των εδαφών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μετά την Δ΄ Σταυροφορία. Μολονότι ο Βονιφάτιος πούλησε την Κρήτη στους Βενετούς, φάνηκε γρήγορα να μετανιώνει για την απόφασή του. Ο πολυμήχανος γενουάτης πειρατής Enrico Pescatore θέλησε ενδεχομένως να παρουσιάσει την προσπάθειά του για την κατάληψη του νησιού ως νόμιμη διεκδίκηση για λογαριασμό του μαρκησίου.
Το όνομα του φρουρίου Monferrate ή Monforte.
Κατά την ανασκαφή δύο υστερομινωικών τάφων στον Κατσαμπά Ηρακλείου βρέθηκαν τρία αιγυπτιακά αγγεία, μινωική κεραμική, πολύχρωμα θυμιατήρια, κοσμήματα και σφραγιδόλιθος, που συμβάλλουν ουσιαστικά στην προαγωγή της έρευνας των τελευταίων ανακτορικών χρόνων. Στα ευρήματα συγκαταλέγεται ένας ενεπίγραφος αλαβάστρινος αμφορέας, που ανάγεται στην περίοδο της βασιλείας του Φαραώ Τουθμώσιος ΙΙΙ (1500-1450). Πρόκειται πιθανότατα για δώρο που αποδόθηκε σε εξέχον μέλος μινωικής πρεσβείας στην αυλή της Αιγύπτου. Μεταξύ των δύο χωρών υπήρχε έντονη διπλωματική κίνηση, που ενίσχυσε και τους πολιτισμικούς δεσμούς της Αιγύπτου με την Κρήτη κατά τους ΥΜΙΙ χρόνους. Βρέθηκε επίσης μία πήλινη ανάγλυφη πρόχους, με σπονδικό ενδεχομένως χαρακτήρα, που τοποθετείται στην ΥΜΙΙΙΑ:1 περίοδο. Οι ισχυρές ανακτορικές παραδόσεις άρχιζαν τότε να συνδυάζονται με αλλαγές στις διακοσμητικές αντιλήψεις και με μια νέα τεχνική.
Νέα στοιχεία δια την υστέραν αιγαιακήν χρονολογίαν και ιστορίαν.
Το άρθρο έχει χωριστεί λόγω μεγέθους σε δύο ενότητες, στις σελ. 92-130 και 163-203 του ΣΤ΄ τόμου. Πρόκειται για την πρώτη δημοσίευση και μετάφραση στην ελληνική γλώσσα ενός γαλλικού χειρογράφου που εξιστορεί τα γεγονότα της πολιορκίας του Χάνδακα από το 1667 έως την πτώση της πόλης το 1669. Το κείμενο παρατίθεται ως έχει, με την αρχική του ορθογραφία και στίξη. Γράφτηκε πιθανότατα από Γάλλο στρατιώτη, αυτόπτη μάρτυρα των γεγονότων και γνώστη των οχυρωματικών έργων, τα οποία περιγράφει λεπτομερώς. Υπάρχει σύντομη περίληψη του περιεχομένου, που εστιάζεται στην τακτική υπονόμευσης με μίνες των Τούρκων, την αποτυχημένη έξοδο του Δούκα του Μπωφόρ, τη συνθηκολόγηση του Χάνδακα και την αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων.
Ανέκδοτο γαλλικό χειρόγραφο γύρω στα τελευταία χρόνια της πολιορκίας του Χάνδακα (μέρος 2ο)
Δημοσιεύεται η έκθεση πεπραγμένων του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών για το έτος 1952. Η δράση του επικεντρώθηκε στην μετασκευή του κτιρίου για τη στέγαση του Ιστορικού Μουσείου, στη συγκρότηση των μουσειακών συλλογών και στην αντιμετώπιση του οικονομικού προβλήματος. Στο ανακαινισμένο κτίριο εκτίθενται ήδη παλαιοχριστιανικά, βυζαντινά, βενετικά και τουρκικά γλυπτά, επιγραφές κι επιτύμβιες πλάκες, ενώ προχωρούν οι εργασίες για την έκθεση και των υπολοίπων συλλογών. Εκπονήθηκε ο οργανισμός του Μουσείου. Αντιπροσωπευτικά ιστορικά κειμήλια συγκεντρώθηκαν χάρη σε παραχωρήσεις δημοσίων φορέων και δωρεές ιδιωτών, αλλά και δια μέσου αγορών. Παράλληλα άρχισε η συγκρότηση βιβλιοθήκης και αρχείου. Σημαντικές προσπάθειες κατεβλήθησαν επίσης για την εξασφάλιση νέων οικονομικών πόρων και για την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης απέναντι στην όλη προσπάθεια.
Η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών
Δημοσιεύεται το σύντομο πόνημα του Μιχαήλ Αποστόλη Μενέξενος ή Περί Τριάδος με βάση δύο αυτόγραφους κώδικες: τον Palatinus graecus 275 και τον Laurentianus graecus Plut. 10,25. Μεταγενέστερα αντίγραφα του ίδιου κειμένου εμπεριέχονται στον Escorialensis graecus 78 και στον Vindobonensis graecus 85, οι οποίοι χρονολογούνται στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα. Πρόκειται για έναν διάλογο με θέμα τον μονοθεϊσμό, που εκτυλίσσεται στη Γόρτυνα μεταξύ του κυδωνιάτη Μενέξενου, του γορτύνιου Διοφάνη και του Λαόνικου από το Βυζάντιο. Ο τελευταίος κατά πάσα πιθανότητα αποτελεί το προσωπείο του συγγραφέα. Το κείμενο εστιάζεται στην κριτική της μουσουλμανικής και ιουδαϊκής θρησκείας, ένα θέμα σύνηθες στη βυζαντινή γραμματεία. Η διαλογική μορφή του ήταν ιδιαίτερα αγαπητή στους δύο τελευταίους αιώνες του Βυζαντίου και στις αρχές της Αναγέννησης.
Κρητικά Παλαιογραφικά. 17. Μιχαήλ Αποστόλη, Μενέξενος.
Με επιστολή του προς τη Συντακτική Επιτροπή των Κρητικών Χρονικών, ο Β. Λαούρδας απαντά στη βιβλιοκρισία που δημοσίευσε ο Μ. Ι. Μανούσακας στον ίδιο τόμο του περιοδικού για τη σειρά των μελετημάτων του με τίτλο Κρητικά Παλαιογραφικά. Ο Β. Λαούρδας αποδέχεται τις περισσότερες από τις παρατηρήσεις του Μ. Ι. Μανούσακα, όπως άλλωστε και άλλων συναδέλφων του, κι επιφυλάσσεται να επανέλθει στα ίδια θέματα και να συμπληρώσει ο ίδιος κενά του έργου του στο μέλλον. Υπερασπίζεται, ωστόσο, τις μεθοδολογικές αρχές που ακολούθησε ως προς την έκδοση των κειμένων και αμφισβητεί την ορθότητα ορισμένων υποδείξεων που του έγιναν. Τονίζει ότι κύρια πρόθεσή του ήταν η παροχή ανέκδοτου υλικού, που μπορεί να αξιοποιηθεί με ποικίλους τρόπους για τη μελέτη της κρητικής ιστορίας.
Επιστολή προς την Συντακτικήν Επιτροπήν των Κρητικών Χρονικών
Ο κώδικας Harley 5644 του Βρετανικού Μουσείου αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους μάρτυρες της παράδοσης του Ερωτοκρίτου. Η αντιγραφή του ανάγεται στο έτος 1710. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα τον αγόρασε ο H. Wanley, βιβλιοφύλακας του Edward Harley, από έναν νέο ονόματι Νικόλαο Ροδόσταμο στην Κέρκυρα. Κοσμείται από 122 μικρογραφίες που παρακολουθούν στενά το κείμενο και αποτελούν εικονογραφημένα σχόλια στην πλοκή του έργου. Κάποιες από αυτές συνοδεύονται από ελληνικές επιγραφές από το χέρι του αντιγραφέα, ενώ άλλες φέρουν επιγραφές στα ιταλικά, ενισχύοντας την υπόθεση ότι ο συνθέτης των μικρογραφιών είχε ιταλική καταγωγή. Οι μικρογραφίες περιγράφηκαν αναλυτικά από τον πρώτο εκδότη του Ερωτοκρίτου Στέφανο Ξανθουδίδη. Οι περιγραφές του αναδημοσιεύονται από κοινού με φωτογραφικές αναπαραστάσεις του συνόλου των μικρογραφιών.
Αι μικρογραφίαι του Ερωτοκρίτου (Κώδιξ του Βρεττανικού Μουσείου Harley 5644)
Ανέκδοτο γαλλικό χειρόγραφο γύρω στα τελευταία χρόνια της πολιορκίας του Χάνδακα (μέρος 1ο).
Δύο επιγράμματα και μία ομιλία, που αποδίδονται στον κρητικό ιερωμένο Μελέτιο Βλαστό, εκδίδονται με βάση τον κώδικα Venetus VII 915 (= 8593) της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης Βενετίας. Παλαιότερος κτήτορας του χειρογράφου ήταν ο Ιερώνυμος Contarini. Τα κείμενα απευθύνονται στον καθολικό αρχιεπίσκοπο Κρήτης Θωμά Contarini, ο οποίος θα πρέπει να ήταν μέλος της ίδιας οικογένειας. Αποτελούν αξιόλογες πηγές για τη μελέτη των σχέσεων ανάμεσα στους λόγιους ελληνορθόδοξους κληρικούς και τους καθολικούς εκκλησιαστικούς παράγοντες της Κρήτης στα τέλη του 16ου και τις αρχές του 17ου αιώνα.
Κρητικά Παλαιογραφικά. 15. Μελέτιος Βλαστός προς Θωμάν Κονταρίνην.
Αρχείο CSV που περιέχει τον Τίτλο, την Περιγραφή, το Μορφότυπο και το URL για κάθε πόρο του συνόλου δεδομένων.
Συνεχίζεται η έκδοση πηγών της κρητικής εκκλησιαστικής ιστορίας με έγγραφα της περιόδου 1672-1829. Συγκεκριμένα δημοσιεύονται: α) απόγραφο γράμματος του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Διονυσίου Δ΄· β) επιστολή του πατριάρχη Νεοφύτου ΣΤ΄· γ) απόγραφο γράμματος του Κρήτης Γερασίμου· δ) επιστολή του επισκόπου Κισσάμου Σωφρονίου· ε) επιστολή του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Σωφρονίου· στ) επιστολή του Μαρινάκη· ζ-η) εκκλησιαστικά επιτίμια του Πατριάρχη Προκοπίου· θ) επιστολή του Πατριάρχη Προκοπίου· ι) επιστολή του επισκόπου Σητείας Θεοφυλάκτου· ια) συνοδικό γράμμα του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γρηγορίου· ιβ) συμφωνητικά για την πάκτωση του Αγίου Αντωνίου Βροντησίου, της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Φανουρίου Βαλσαμονέρου· ιγ) αγγελτήριο εκλογής του επισκόπου Σητείας Μελετίου· ιδ) γράμμα του Κρήτης Καλλίνικου· ιε) επιστολήτων επισκοπών Κρήτης.
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρο
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρος 3ο).
Καταγράφεται συνοπτικά ο ζωγραφικός διάκοσμος ορισμένων μεσαιωνικών ναών της Κρήτης: της Παναγίας (Κεράς), του Αγίου Γεωργίου Καβουσιώτη, του Αγίου Πνεύματος, του Σωτήρος, του Αγίου Κωνσταντίνου και της Αγίας Παρασκευής στην Κριτσά· του Αγίου Ιωάννη Ευαγγελιστή Λιμνών· της Παναγίας Κεραγωνιώτισσας Λατσίδας· της Παναγίας Γκουβερνιώτισσας και του Αφέντη Χριστού στις Ποταμιές· του Αγίου Κωνσταντίνου, του Αγίου Γεωργίου και του Αγίου Αντωνίου στο Αβδού· του Αγίου Παντελεήμονα Μπιζαριανού· του Αγίου Γεωργίου Σφακιώτη στο Διαβαϊδέ· του Αγίου Νικολάου και του Αγίου Γεωργίου στον Ξυδά· της Αγίας Φωτεινής και του Αφέντη Χριστού Καστελίου· της Παναγίας Καρδουλιανού· των Εισοδίων Σκλαβεροχωρίου· της Αγίας Τριάδας, της Αγίας Παρασκευής και του Ασώματου στις Αρχάνες· της Παναγίας Χανουτιάς· των μονών Βροντησίου και Βαλσαμονέρου και του Αγίου Γεωργίου και Αϊ-κυρ-Γιάννη Αλικιανού.
Τοιχογραφίες στην Κρήτη.
Στα μέσα του 17ου αιώνα ο ιεράρχης Παΐσιος Λιγαρίδης συνέλεξε από βυζαντινές πηγές και προφορικές παραδόσεις χρησμούς που αναφέρονταν στην Κωνσταντινούπολη και τους ερμήνευσε ως προοικονομία για την επέμβαση της Ρωσίας στο εσωτερικό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας υπέρ των ελληνορθόδοξων πληθυσμών. Το έργο του με τίτλο Χρησμολόγιον Κωνσταντινουπόλεως συνοδεύεται από αφιερωτική επιστολή προς τον αυτοκράτορα των Ρώσων Αλέξιο. Ένα αντίγραφο του κειμένου, που παραχωρήθηκε από τον Λιγαρίδη στον πατριάρχη Αντιοχείας Μακάριο στην Μολδοβλαχία το 1658, σώζεται σήμερα στην κυρίως Πατριαρχική Βιβλιοθήκη Ιεροσολύμων (κώδικας 160). Δεύτερο αντίγραφο των αρχών του 18ου αιώνα εμπεριέχεται στον κώδικα 23 του Μετοχίου Παναγίου Τάφου Κωνσταντινουπόλεως. Από τον παλαιότερο και καλύτερο μάρτυρα του κειμένου επιλέγονται και δημοσιεύονται οι χρησμοί που σχετίζονται με την Κρήτη.
Κρητικά Παλαιογραφικά. 18. Ο Παΐσιος Λιγαρίδης και οι περί Κρήτης χρησμοί.
Παρουσιάζονται τα νέα αποκτήματα της συλλογής Γιαμαλάκη κατά το έτος 1952. Πρόκειται για πήλινα και χάλκινα αρχαιολογικά ευρήματα, σφραγιδόλιθους, κοσμήματα κι άλλα αντικείμενα, που ανάγονται χρονικά ανάμεσα στους μινωικούς και τους ρωμαϊκούς χρόνους. Προέρχονται από τις περιοχές των Αγίων Δέκα (κοντά στην αρχαία Γόρτυνα), της Κνωσού, του Γαζίου, της Ανώπολης, της Αξού, της Μεσαράς, των Βασιλικών Ανωγείων, των Μαλίων, της Λιγόρτυνος και της Φανερωμένης Πυργιωτίσσης, αλλά και από την Αθήνα. Τα σημαντικότερα από τα ευρήματα αυτά είναι τρεις αρχαϊκές κεφαλές πλακιδίων από την Ανώπολη και την Αξό, ένα ξίφος από ΥΜΙΙΙ τάφο κοντά στα Βασιλικά Ανώγεια κι ένα μινωικό ειδώλιο ορθίου λάτρεως από τα Μάλια.
Η Συλλογή Γιαμαλάκη κατά το 1952
Σε πανηγυρική ομιλία για την Κυριακή της Ορθοδοξίας, που αποδίδεται στον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Μιχαήλ Κηρουλάριο, εμπεριέχεται ανάθεμα κατά του Γεροντίου από τη Λάμπη, ο οποίος ανέπτυξε τη δράση του στην Κρήτη. Μολονότι αναφέρεται μεταξύ των εικονομάχων, η σύνδεσή του με την αμφισβήτηση της λατρείας των εικόνων θα πρέπει να αποφεύγεται. Η ομιλία αποτελεί παραλλαγή του Συνοδικού της Ορθοδοξίας, του οποίου η σύνταξη ανάγεται στις αρχές του 11ου αιώνα. Το Συνοδικό, στη μορφή με την οποία παραδίδεται σήμερα, εμπεριέχει το ανάθεμα κατά του Γεροντίου αμέσως μετά από τις αναφορές άλλων, όχι αναγκαστικά εικονομαχικών, ετεροδιδασκαλιών. Για να προσδιοριστεί η εποχή κατά την οποία εισήχθη η μνεία του Γεροντίου στο Συνοδικό θα πρέπει να γίνει διεξοδική μελέτη της παράδοσης του κειμένου.
Ο εκ Λάμπης Γερόντιος
Περιλαμβάνει όλα τα άρθρα του Τόμου ΣΤ' καθώς και περίληψη του κάθε άρθρου.
Συνοπτικός Πίνακας - Κρητικά Χρονικά Τόμου ΣΤ'
Η επαρχία Μαλεβιζίου πήρε το όνομά της από το παλαιό γενουατικό ή ενετικό φρούριο Malvesin ή Malvicino, το οποίο βρίσκεται κοντά στο χωριό Κεραμούτσι. Ο όρος malveisin ή malvesin κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους δήλωνε ορισμένες πολιορκητικές και πολεμικές μηχανές της κατηγορίας των λιθοβόλων, που μπορούσαν να προκαλέσουν μεγάλες ζημιές από μικρή απόσταση. Έτσι η ονομασία του φρουρίου θα πρέπει να παρέπεμπε στη χρησιμότητα που είχε για τον έλεγχο πλησιόχωρων εστιών επαναστατών. Ο ρόλος του υπήρξε καθοριστικός για την επίβλεψη της ευρύτερης περιοχής του Χάνδακα, αλλά και των οδών που οδηγούσαν στην πόλη.
Περί την ονομασίαν της επαρχίας Μαλεβίζι.
Στη σειρά των απορρήτων εγγράφων της βενετικής συγκλήτου (Senato Secreta), που φυλάσσεται στο Κρατικό Αρχείο Βενετίας, εντοπίστηκε απόφαση της 12ης Ιανουαρίου 1495 (βενετικό έτος 1494) για την παραχώρηση ενός οικοπέδου στους μοναχούς της Αγίας Αικατερίνης των Σιναϊτών στον Χάνδακα. Στον χώρο αυτό οι μοναχοί μπορούσαν να οικοδομήσουν τρία καταστήματα σε αντικατάσταση εκείνων που διατηρούσαν παλαιότερα σε άλλη περιοχή και που είχαν κατεδαφιστεί λόγω της ανάπλασης του χώρου. Τα παλαιότερα εκείνα κτίρια είχαν επίσης χτιστεί σε οικόπεδο που τους είχε παραχωρήσει το δημόσιο ως αποζημίωση για τρία λιθόκτιστα καταστήματά τους, που χρειάστηκε να γκρεμιστούν κατά τη διάρκεια των οχυρωματικών έργων του 1479. Το έγγραφο εκδίδεται στο ιταλικό πρωτότυπο και σε ελληνική μετάφραση.
Η εν Ηρακλείω Μονή της Αγίας Αικατερίνης.
Δημοσιεύεται ο ναός της Παναγίας (Κεράς) της Κριτσάς μετά την ολοκλήρωση αναστηλωτικών εργασιών. Πρόκειται για τρίκλιτο ναό με τρούλο, που χρονολογείται ανάμεσα στον 14ο και τον 15ο αιώνα. Το μεσαίο κλίτος είναι αφιερωμένο στην Παναγία, ενώ τα δύο πλάγια στην Αγία Άννα και στον Άγιο Αντώνιο. Παρουσιάζεται η αρχιτεκτονική δομή του μνημείου και διερευνώνται τα στάδια διαμόρφωσής του. Εξετάζονται τα θέματα των τοιχογραφιών παράλληλα με ανάλογες τοιχογραφίες του Μυστρά και του Γερακίου Πελοποννήσου, του Αγίου Όρους, της Μονής της Χώρας (Καχριέ), της Όμορφης Εκκλησιάς Αιγίνης, της Σερβίας, ορισμένων μακεδονικών και άλλων κρητικών μνημείων. Προσδιορίζονται επίσης η τεχνοτροπία και η τεχνική της εικονογράφησης, όπως εξελίχθηκαν κατά τις διαφορετικές περιόδους κατασκευής του κτιρίου. Παρατίθενται οι κτητορικές επιγραφές και τα χαράγματα του ναού.
Βυζαντινά Μνημεία της Κρήτης
Επισημαίνονται αδυναμίες και ανακρίβειες σε μελετήματα του Βασιλείου Λαούρδα, που συμπεριλήφθηκαν στους πρώτους τόμους των Κρητικών Χρονικών με τον γενικό τίτλο Κρητικά Παλαιογραφικά και με θέματα από την ιστορία και τη φιλολογία της Κρήτης του 15ου, του 16ου και του 17ου αιώνα. Υποδεικνύονται και επανορθώνονται τα κυριότερα από τα σφάλματα που έγιναν κατά την κριτική επεξεργασία, την έκδοση και τον υπομνηματισμό ορισμένων από τα κείμενα που ο Λαούρδας δημοσίευσε για πρώτη φορά. Παρέχονται επίσης παραπομπές σε εκδόσεις ήδη γνωστών έργων, τα οποία ο μελετητής είχε θεωρήσει ανέκδοτα.
Παρατηρήσεις εις 'Κρητικά Παλαιογραφικά'.
Δημοσιεύεται μία άγνωστη παραλλαγή του βίου του αγίου Μύρωνα, η οποία σώζεται στον κώδικα 17 της κυρίως Πατριαρχικής Βιβλιοθήκης Ιεροσολύμων των αρχών του 12ου αιώνα. Μεταγενέστερο αντίγραφο της ίδιας παραλλαγής υπάρχει στον κώδικα 16 της Βιβλιοθήκης του Σταυρού, που φυλάσσεται επίσης στο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων. Σε χειρόγραφο του Βατικανού (Vaticanus graecus 1190), που αντιγράφηκε στα μέσα του 16ου αιώνα με δαπάνη του καθολικού επισκόπου Σητείας Γεωργίου του Αβραμιαίου, εμπεριέχεται κείμενο με τίτλο Βίος και πολιτεία του αγίου και θαυματουργού Μύρωνος επισκόπου Κρήτης. Πρόκειται, ωστόσο, για συμφυρμό δύο διαφορετικών κειμένων: του βίου του αγίου Αυτονόμου και της φοβεράς και ωφελίμου οπτασίας Κοσμά μοναχού. Στον ίδιο κώδικα σώζεται επίσης μία συλλογή θαυμάτων που πραγματοποίησε ο άγιος Φανούριος στη Ρόδο και στην Κρήτη.
Κρητικά Παλαιογραφικά. 16. Περί του Αγίου Μύρωνος.
Αξιοποιώντας τα συμπεράσματα των ερευνών του Milman Parry ως προς τα στοιχεία προφορικότητας που διαμορφώνουν το ιδιαίτερο ύφος των ομηρικών επών και που διατηρούνται σε σύγχρονα προφορικά επικά ποιήματα της Γιουγκοσλαβίας, ο J. A. Notopoulos εστιάζει σε ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα της κρητικής λαϊκής ποίησης: το τραγούδι του Δασκαλογιάννη. Αναλύει την τεχνική της σύνθεσής του και τις σχέσεις του με την κλασική και τη νεότερη παράδοση. Ανταποκρίνεται έτσι στις νεότερες κατευθύνσεις της έρευνας, επιστρατεύοντας τη θεωρητική του κατάρτιση και τις γνώσεις του στην αρχαία ελληνική φιλολογία, τις κρητικές σπουδές και τη νεότερη λαογραφία. Με το έργο του θέτει το ζήτημα της επικής λαϊκής ποίησης της σύγχρονης Ελλάδας και συμβάλει ουσιαστικά στην μελέτη της κρητικής λογοτεχνίας.
James A. Notopoulos, Homer and Cretan heroic poetry: A study in comparative oral poetry. I. The Song
James A. Notopoulos, Homer and Cretan heroic poetry: A study in comparative oral poetry. I. The Song of Daskaloyannes. American Journal of Philology, Vol. LXXIII, 3, 1952, 225-250
Κατά τη διάρκεια της εικονομαχίας ο Ιωσήφ ο Υμνογράφος εστάλη από τον φίλο και πνευματικό του πατέρα Γρηγόριο Δεκαπολίτη στη Ρώμη για να εκθέσει στον Πάπα τις απόψεις των μοναχών σχετικά με την εικονοκλαστική πολιτική της Κωνσταντινούπολης. Σύμφωνα, ωστόσο, με τους βιογράφους του Ιωσήφ, το πλοίο στο οποίο επέβαινε έπεσε σε ενέδρα αραβικού στόλου και ο ίδιος αιχμαλωτίστηκε. Οδηγήθηκε στην Κρήτη, όπου παρέμεινε για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα στη φυλακή. Εκεί ενθάρρυνε την κλονισμένη πίστη των συγκρατουμένων του και ενίσχυσε τη λατρεία των εικόνων. Προσέφερε έτσι έργο σημαντικό σε μία εποχή όπου κυριαρχούσαν οι τάσεις έντονης αμφισβήτησης, οι οποίες δεν αποκλείεται να είχαν επηρεαστεί και από τον ανεικονικό πολιτισμό των Αράβων.
Ιωσήφ ο υμνογράφος εις Κρήτην.
Ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά γεγονότα του 1952 είναι η ίδρυση και η μερική έκθεση του Ιστορικού Μουσείου Ηρακλείου χάρη στις ενέργειες της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών και τη χρηματοδότηση των Φιλανθρωπικών Ιδρυμάτων Ηρακλείου, του Εφεδρικού Ταμείου και του Δήμου Ηρακλείου. Το Μουσείο στεγάστηκε στην οικία που είχε παραχωρήσει για το σκοπό αυτό με τη διαθήκη του ο Ανδρέας Καλοκαιρινός. Είναι ήδη έτοιμες οι αίθουσες των παλαιοχριστιανικών, των βυζαντινών, των ενετικών και των τουρκικών γλυπτών, καθώς και των ελληνικών και λατινικών επιγραφών. Αναμένεται να ολοκληρωθούν σύντομα οι εργασίες στις αίθουσες της βυζαντινής, της μεσαιωνικής, της ιστορικής και της λαογραφικής συλλογής, καθώς και η αναπαράσταση ενός κρητικού λαϊκού σπιτιού. Συντάσσεται, τέλος, ο οδηγός του Μουσείου.
Το Ιστορικόν Μουσείον Ηρακλείου κατά το 1952
Με την κατεδάφιση ορισμένων τμημάτων των ενετικών τειχών κατά τις εργασίες οικοδομής του κινηματοθεάτρου Απόλλων αποκαλύφθηκαν μέρη του παλαιότερου αραβικού και βυζαντινού τείχους του Χάνδακα. Συμπληρώνεται έτσι η εικόνα που είχε σχηματιστεί για την εξελικτική διαμόρφωση του οχυρωματικού περιβόλου της πόλης με την εξέταση άλλων ανάλογων αρχαιολογικών ευρημάτων και βενετικών χαρτών. Ανιχνεύονται ο αριθμός των βυζαντινών πύργων και η μεταξύ τους απόσταση, καθώς και το ύψος και το σύστημα θεμελίωσης και εδράσεώς τους. Μελετάται επίσης ο τρόπος με τον οποίο τα τείχη διαπλατύνθηκαν και ενισχύθηκαν από τους Βενετούς. Ο οχυρωματικός περίβολος της δευτέρας βυζαντινής περιόδου προσδιορίζεται στο σύνολό του, τόσο ως προς τη μορφή και τη διάρθρωσή του, όσο και ως προς τη θέση του γύρω από την παλιά πόλη.
Νέα στοιχεία δια την μελέτην των βυζαντινών τειχών του Χάνδακος
Συνεχίζεται η έκδοση πηγών της κρητικής εκκλησιαστικής ιστορίας με έγγραφα του μητροπολίτη Κρήτης Μελετίου των ετών 1834-1838. Συγκεκριμένα δημοσιεύονται: α) επιστολή του μητροπολίτη Ηρακλείας Διονυσίου· β) επιστολή της Εφορικής Κάσας για τον διακανονισμό χρεών· γ) δεύτερη επιστολή του Ηρακλείας Διονυσίου· δ) δεύτερη επιστολή της Εφορικής Κάσας· ε) τρίτη επιστολή του Ηρακλείας Διονυσίου· στ) επιστολή του μητροπολίτη Τζερβενού Νεοφύτου προς τον μητροπολίτη Τορνόβου· ζ) τρίτη επιστολή της Εφορικής Κάσας· η) επιστολή του Τορνόβου Ιλαρίωνος· θ) συστατική επιστολή του Πατριάρχη Αλεξανδρείας για λογαριασμό δύο Αρμενίων που μεταβαίνουν στην Κρήτη για περιουσιακές τους υποθέσεις· ι) επιστολή του Πατριάρχη Ιεροσολύμων, με την οποία βεβαιώνεται η γνησιότητα ομολογίας του Κοινού του Παναγίου Τάφου· ια-ιβ) επιστολές του προέδρου Καρπάθου Μεθοδίου· ιγ) επιστολή του μητροπολίτη Αδριανούπολης Γερασίμου.
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρος 1ο).
Η γενικότερη οικονομική δυσπραγία και η διακοπή της αρωγής του σχεδίου Μάρσαλ επιβράδυναν την πορεία των εργασιών για την αποκατάσταση του Μουσείου Ηρακλείου, τη συντήρηση των αρχαιολογικών χώρων και τη διενέργεια ανασκαφών. Ωστόσο η αρχαιολογική κίνηση υπήρξε αξιόλογη και κατά το 1952. Συμπληρώθηκε η έκθεση των αρχαιολογικών ευρημάτων σε αίθουσες του μουσείου Ηρακλείου, εμπλουτίσθηκαν με νέα προσκτήματα οι επαρχιακές συλλογές κι εγκαινιάστηκε μια νέα συλλογή στον Άγιο Νικόλαο Μεραμβέλλου. Αναστηλωτικά έργα πραγματοποιήθηκαν στη Φαιστό, στα Μάλια και στις μινωικές επαύλεις Βαθυπέτρου και Σητείας. Η έπαυλη “Αριάδνη” δωρήθηκε στην Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία. Ιδρύθηκε το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης. Σημαντικά αρχαιολογικά ευρήματα εντοπίστηκαν είτε με ανασκαφές είτε τυχαία στις περιοχές Επισκοπής Πεδιάδος, Σητείας, Φαιστού και Μαλίων και σε πολλά ακόμα σημεία στο νησί.
Η αρχαιολογική κίνησις εν Κρήτη κατά το έτος 1952.
Στο Κρατικό Αρχείο Βενετίας εντοπίστηκε μία βεβαίωση για τα χρηστά ήθη, την αμερόληπτη συμπεριφορά και τις εποικοδομητικές διδαχές του λατίνου αρχιεπισκόπου Παροναξίας Σεβαστιανού Κουϊρίνου, την οποία συνυπέγραψαν σαράντα τρεις κληρικοί του Χάνδακα στις 2 Μαΐου 1624. Το έγγραφο και οι υπογραφές που το συνοδεύουν έχουν συνταχθεί στα ελληνικά. Το γεγονός αποτελεί μία ισχυρή ένδειξη για το καλό επίπεδο εγγραμματοσύνης που χαρακτήριζε τους κρητικούς κληρικούς στις αρχές του 17ου αιώνα.
Χειρόγραφον εκ Χάνδακος Κρήτης του έτους 1624.
Συνεχίζεται η έκδοση πηγών της κρητικής εκκλησιαστικής ιστορίας με έγγραφα των ετών 1836-1860. Συγκεκριμένα δημοσιεύονται: α) επιστολή του μητροπολίτη Ηρακλείας Διονυσίου στον μητροπολίτη Κρήτης Μελέτιο· β) επιστολή των αρχιερέων της Ιερουσαλήμ προς τον Κρήτης Μελέτιο· γ) επιστολή κληρικού ονόματι Γαβριήλ προς τον Κρήτης Μελέτιο· δ) καταγραφή της κινητής περιουσίας του Κρήτης Μελετίου μετά τον θάνατό του· ε) επιστολή του Ηρακλείας Διονυσίου στις αδελφές του αποβιώσαντος μητροπολίτη Μελετίου· στ) επιστολή του γραμματέα του μητροπολίτη Νικομηδείας προς τον επίσκοπο Χερρονήσου Μελέτιο· ζ) επιστολή του Αυξεντίου στον επίσκοπο Χερρονήσου Μελέτιο· η) γράμμα κατοίκων του Ηρακλείου προς τον Πατριάρχη και τη Σύνοδο, με το οποίο αιτείται να μη γίνει αποδεκτή η παραίτηση του μητροπολίτη· θ) πρόσκληση του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Κυρίλλου προς τον Στέφανο Νικολαΐδη.
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρος 2ο).